Śruba urwała się jak zwykle w najgorszym momencie? Dobra wiadomość jest taka, że w większości przypadków da się to naprawić prostymi narzędziami, o ile podejdziesz do tematu spokojnie i w odpowiedniej kolejności. Poniżej znajdziesz sprawdzone metody, od tych najmniej inwazyjnych po wiercenie i wykrętak.
Przeczytaj też: Jak mierzyć wkręty i śruby? Poradnik
Dlaczego śruby się zakleszczają i urywają
Opór przy wyjmowaniu zakleszczonej lub urwanej śruby zazwyczaj ma cztery źródła. Najczęściej wynika to z korozji, bo rdza zajmuje kilkukrotnie większą objętość niż stal, z której powstała, a luz w gwincie liczy się w setnych milimetra. Powstaje klin, który rozpiera połączenie od środka. Drugie źródło to klej anaerobowy w gwincie, trzecie to zatarcie adhezyjne, typowe dla nierdzewki A2 i A4 oraz aluminium, gdzie czyste powierzchnie zgrzewają się na zimno pod naciskiem. Czwarte to zwykłe przeciążenie przy montażu, po którym zwoje są trwale odkształcone.
Odkręcanie zapieczonych śrub - penetrant, ciepło i udar
Preparat penetrujący wnika w porowatą warstwę korozji siłami kapilarnymi i zmniejsza tarcie na styku zwojów. Ale musi mieć drogę dojścia, więc podawaj go od strony nakrętki i od wyjścia gwintu, nie tylko na łeb. Musi mieć czas, bo przepływ przez porowatą warstwę jest wolny. Kwadrans to minimum, przy mocnej korozji lepiej zrosić element kilka razy i zostawić na noc. Opukiwanie łba w trakcie moczenia wpycha ciecz w szczelinę.
Ciepło rozwiązuje dwa pozostałe mechanizmy. Podgrzanie elementu powiększa otwór szybciej, niż rośnie sama śruba, bo aluminium rozszerza się mniej więcej dwa razy bardziej niż stal. Gradient temperatury kruszy przy tym twardą warstwę tlenków, a klej anaerobowy w okolicach 250 stopni traci wytrzymałość. Grzej element, a nie śrubę: rozgrzana śruba w zimnym otworze rozpycha się jeszcze mocniej. Uważaj na uszczelki, przewody paliwowe i lakier.
Natomiast udar działa na tarcie, bo tarcie statyczne jest wyższe od ruchowego, a krótki impuls potrafi zerwać ten pierwszy stan. Kilka pewnych uderzeń młotkiem w oś śruby często rusza to, czego nie ruszył dłuższy klucz. Ta sama zasada tłumaczy przewagę klucza udarowego nad grzechotką: udar podaje energię w krótkich porcjach, które gniazdo jest w stanie przenieść, a ten sam moment przyłożony w sposób ciągły zdąży wyrobić łeb.
Jak wykręcić śrubę z wyrobionym imbusem lub torxem
Zacznij od najmniej inwazyjnej metody, bo każda następna niszczy to, co zostało z gniazda.
Wbij młotkiem bit torx o rozmiar większy od nominalnej średnicy imbusa. Ostre krawędzie nacinają sobie oparcie w rozwalcowanym materiale i przy śrubach dokręcanych umiarkowanym momentem to zwykle wystarcza. Przy lekko wyrobionym krzyżaku ten sam efekt daje kawałek gumy wciśnięty między bit a łeb, bo wypełnia luz i przywraca styk.
Kolejny krok to bity do uszkodzonych śrub. Jeden koniec ma frez, który wycina w zniszczonym gnieździe nowy stożek, drugi ma lewoskrętny gwint, który się w tym stożku zaklinowuje. Pracuj na niskich obrotach z mocnym dociskiem osiowym, bo bez docisku gwint tylko wygładzi wycięty stożek.
Jeśli masz dostęp do łba, warto wykonać nacięcie głębokiej szczeliny tarczą do metalu. Pozwala to wykręcić śrubę szerokim płaskim wkrętakiem. Płytkie nacięcie wyłamie się przy pierwszym mocniejszym ruchu.
Uwaga na przyszłość: gniazdo wyrabia się szybciej, gdy bit nie wchodzi na pełną głębokość. Farba, lakier i sprasowany brud sprawiają, że moment przenosi tylko górna krawędź. Wydmuchaj gniazdo sprężonym powietrzem i wyskrob je szydłem, zanim w ogóle przyłożysz narzędzie.
Jak wykręcić śrubę z obtoczonym łbem sześciokątnym
Tu podstawowym narzędziem są nasadki do uszkodzonych śrub ze spiralnym, lewoskrętnym profilem wewnętrznym. Dobiera się je o pół rozmiaru mniej od nominalnego łba i nabija młotkiem. Im większy moment przyłożysz, tym mocniej się zaciskają.
Przy łbach wystających ponad powierzchnię sprawdzają się szczypce zaciskowe, zaciśnięte możliwie blisko materiału, żeby nie tworzyć zbędnej dźwigni. Przy dużych i mocno zapieczonych śrubach najpewniejsze jest przyspawanie nakrętki do resztki łba. Daje pełny chwyt, a cykl nagrzewania i stygnięcia dodatkowo rozsadza korozję w gwincie, więc atakuje jednocześnie chwyt i przyczynę oporu.
Sprawdź: Top 10 najczęściej popełnianych błędów przy montażu zamocowań – jak ich unikać?
Jak wykręcić urwaną śrubę bez wykrętaka?
Jeśli kikut wystaje ponad powierzchnię, wykrętak nie jest potrzebny. Zaciśnij na nim szczypce nastawne lub zaciskowe albo dorób chwyt - napiłuj dwie płaskie powierzchnie pod klucz, natnij szczelinę pod wkrętak, przyspawaj nakrętkę. Każda z tych metod jest szybsza i bezpieczniejsza niż wiercenie, bo nie grozi uszkodzeniem gwintu w elemencie.
Bez wykrętaka poradzisz sobie też wtedy, gdy użyjesz wierteł lewoskrętnych. Przy nawiercaniu pracują w kierunku odkręcania i przy poluzowanym już gwincie potrafią wykręcić resztkę śruby same, zanim dojdzie do etapu z wykrętakiem.
Wykrętak zostaje na sytuacje, kiedy śruba urwała się równo z powierzchnią albo schowała się w otworze.
Wykrętak do śrub - rodzaje i zasada działania
Wykrętak to hartowany trzpień z lewoskrętnym profilem, wkręcany w otwór nawiercony w osi urwanej śruby. Klinuje się w jej ściankach i przenosi moment w kierunku odkręcania, a im mocniej ciągniesz, tym pewniej trzyma. Sedno tkwi w tym, że siła klinowania działa promieniowo, na zewnątrz, i z tej jednej zależności wynikają wszystkie zasady poprawnego użycia.
Wykrętaki stożkowe ze spiralnym rowkiem są tanie i najpopularniejsze, ale właśnie przez ten rozpór potrafią rozeprzeć cienką ściankę śruby i docisnąć ją do gwintu jeszcze mocniej. Sprawdzają się przy śrubach o większym przekroju.
Wykrętaki z prostym rowkiem i kwadratowym chwytem mają stałą średnicę, więc rozpychają materiał znacznie mniej. Wymagają dokładniejszego otworu, ale są bezpieczniejsze przy odpowiedzialnych naprawach i cienkościennych elementach.
Najwygodniejszy jest zestaw wykrętaków z kompletem wierteł, bo rozwiązuje problem doboru wiertła do konkretnego rozmiaru wykrętaka.
Jakie wiertło do wykrętaka?
Otwór dobiera się do wykrętaka, a nie do średnicy śruby. Producent podaje zalecaną średnicę dla każdego rozmiaru i tego trzymaj się w pierwszej kolejności. Jako punkt odniesienia - otwór mieści się zwykle w przedziale od 40 do 60 procent średnicy rdzenia śruby.
Zbyt mały otwór nie da wykrętakowi zaczepu, więc będzie się obracał w miejscu. Zbyt duży zostawia cienką ściankę, która pęknie pod rozporem, a odłamki dociśnie do gwintu w elemencie. Przy śrubach hartowanych używaj wierteł kobaltowych HSS-Co, bo zwykłe HSS stępi się na pierwszym milimetrze.
Jak używać wykrętaka? Instrukcja
- Wyrównaj czoło urwanej śruby pilnikiem lub frezem palcowym, żeby punktak nie zsunął się w bok.
- Napunktuj dokładnie w osi. To decyduje o powodzeniu całej operacji, bo każdy kolejny krok powiela ten błąd. Przy trudnym dostępie użyj tulei prowadzącej.
- Nawierć otwór pilotowy wiertłem 2 lub 3 mm, na niskich obrotach, z chłodzeniem i pewnym dociskiem.
- Rozwierć do średnicy podanej przez producenta wykrętaka.
- Wbij wykrętak lekkim uderzeniem i dokręcaj pokrętłem lub kluczem płaskim, płynnie, bez szarpania.
- Jeśli śruba stoi, wróć do przyczyny - dolej penetrantu, podgrzej element, odczekaj i spróbuj ponownie.
Błędy przy wykręcaniu uszkodzonych śrub
Wiercenie z ukosa kończy się nacięciem gwintu w korpusie. Naprawa gwintu kosztuje wielokrotnie więcej niż nowa śruba. Wysokie obroty utwardzają materiał w miejscu wiercenia, po czym dalsze wiercenie staje się praktycznie niemożliwe.
Zwiększanie siły na kluczu zamiast obniżania oporu prowadzi do złamania wykrętaka, a to zamyka większość dróg wyjścia: hartowana stal ma około 62 HRC i zwykłe wiertło HSS nic w niej nie zrobi. Zostaje frez z węglika spiekanego albo drążenie elektroerozyjne, zwykle zlecane na zewnątrz.
Co zrobić, gdy gwint jest już uszkodzony?
Śrubę można nawiercić na wylot do średnicy rdzenia, a resztki zwojów wybrać gwintownikiem, bo odcięte od nacisku same odchodzą od ścianek. Jeśli gwint w elemencie jest naruszony, ratunkiem są wkładki gwintowane typu Helicoil albo rozwiercenie na gwint nadwymiarowy. Obie metody przywracają pełną nośność połączenia i są standardem w naprawach głowic i korpusów skrzyń biegów.
Polecamy: Jak zabezpieczyć śruby przed rdzą? Kompletny poradnik
Jak zapobiegać urywaniu się śrub?
Najważniejszy jest moment dokręcania zgodny z zaleceniem producenta i klucz dynamometryczny zamiast wyczucia. Na połączeniach narażonych na korozję i wysoką temperaturę stosuj pasty przeciwzatarciowe, przy czym na aluminium i stali nierdzewnej wybieraj wersje bez miedzi, żeby nie wywołać korozji galwanicznej.
Reszta to higiena pracy. Używaj bitów dobrej jakości i wymieniaj je, gdy krawędzie się zaokrąglą. Nie myl Phillipsa z Pozidrivem, bo PH w gnieździe PZ wyrabia je w kilka sekund. Nie zakładaj nasadki calowej na łeb metryczny. I nie odkręcaj na sucho tego, co siedziało dziesięć lat w soli drogowej.
W warsztacie warto trzymać zawczasu trzy rzeczy - porządny preparat penetrujący, zestaw wykrętaków z wiertłami oraz komplet nasadek i bitów do uszkodzonych śrub. Kosztują niewiele, a w dniu, w którym urwie się śruba, oszczędzają czas, nerwy i pieniądze.
Może zainteresują Cię też inne poradniki o śrubach i narzędziach w naszej hurtowni technicznej?
- Klucz dynamometryczny - jaki wybrać i jak działa?
- Jaką wkrętarkę wybrać? Mała wkrętarka czy wiertarko-wkrętarka?
- Kombinerki czy obcęgi? Co wybrać? Przewodnik po rodzajach szczypiec
- Jak dobrać łączniki do betonu? Kotwy, śruby i wkręty
- Jakie wiertło do aluminium wybrać? Jak wiercić w tym miękkim metalu?
- Jakie wiertło do konfirmatów?
- Czy można przykręcać śruby bezpośrednio do drewna? Montaż wkrętów do drewna
- Jak czytać oznaczenia i klasy wytrzymałości wkrętów?
- Certyfikaty i normy dla zamocowań budowlanych – postaw na bezpieczeństwo
- Śruba a wkręt – różnice
- Jakie wiertło pod gwint? Dobór wiertła do gwintów - tabela gwintów
- Jakie wkręty do poliwęglanu? Sprawdź!
- Jakie wkręty do betonu? Wybieramy najlepsze zamocowania do różnych rodzajów podłoża
